Son yarım yüzyıldır küresel çapta bir patlama yaşayan yükseköğretime olan ilgi, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde hızla ivme kaybediyor. Eğitim maliyetlerinin her geçen gün artmasına rağmen, üniversite diplomasının kariyer basamaklarını hızla tırmanma garantisi vermemesi gençleri farklı arayışlara itiyor. Günümüzde bir mühendislik ya da işletme mezununun kurye, barista veya satış danışmanı olarak çalışmak zorunda kalması, artık istisnaî bir durum olmaktan çıkıp küresel bir norm haline gelmiş durumda.
Üniversite eğitimi sosyal asansör olma işlevini yitirdi
Rusya’da İzvestiya gazetesinğin derlemesine göre, üniversite eğitiminin “sosyal asansör” olma işlevi birçok ülkede durma noktasına geldi.
ABD’de New York Federal Rezerv Bankası verilerine göre, 2025 sonu itibarıyla 22-27 yaş arası mezunların yüzde 43’ü, diploma gerektirmeyen işlerde “yetersiz istihdam (underemployment)” sorunuyla karşı karşıya.
İngiltere’de ise üniversite mezunlarının asgari ücretli çalışanlara göre kazandığı maaş farkı 2007’den bu yana yarı yarıya azaldı. Öğrenci kredileri ve yüksek yaşam maliyetleri eklendiğinde, diplomalı bir gencin harcanabilir geliri 15 yıl öncesine göre yüzde 30 daha düşük seyrediyor.
Eğitimdeki bu krizin temelinde arz-talep dengesizliği ve akademik programların piyasa gerçeklerinden kopuk olması yatıyor. Örneğin ABD’de 2014-2024 yılları arasında bilişim sektöründeki giriş seviyesi pozisyonlar yüzde 6 artarken, mezun sayısı yüzde 110 oranında patladı. Öte yandan sağlık gibi ciddi personel açığı olan alanlarda mezun sayısı sadece yüzde 5 arttı.
Yapay zekâ büyük darbe
Üçüncü bir darbe ise yapay zekâ teknolojisinden geliyor. Eskiden robotlar kol gücüyle çalışanların işini elinden alırken, artık üretken yapay zeka; kod yazma, metin yazarlığı ve veri analizi gibi giriş seviyesindeki “beyaz yakalı” pozisyonlarını hızla otomatikleştiriyor.
Akademik yoldaki hayal kırıklığı, “mavi yakalı” mesleklerin prestijini yeniden artırdı. Z kuşağı artık parasal hesabı daha iyi yapıyor. Dört yıllık pahalı bir eğitim ve yüklü bir borç altına girmek yerine, teknik okulları veya ücretli staj programlarını tercih ediyorlar. ABD’de mesleki teknik kolejlere kayıtlar son bir yılda yüzde 16 artarken, kaynakçılar, elektrikçiler ve güneş paneli montajcıları gibi uzmanlar, üniversite mezunlarından daha yüksek başlangıç maaşları alabiliyor. Üstelik gençler, patlayan bir boruyu onarmak gibi fiziksel işlerin yapay zeka tarafından dijital rutinlere göre çok daha zor ikame edileceğini fark etmiş durumda.
İzvestiya’nın haberine göre, Rusya’da da benzer bir tablo hakim. Her yıl 400 bini burslu olmak üzere yaklaşık bir milyon öğrenci üniversitelere kaydoluyor ancak mezunların yüzde 25’i diplomalarıyla ilgisiz alanlarda çalışıyor. Uzmanlar, eğitim sisteminin piyasanın ihtiyaçlarıyla senkronize olamadığını ve pratik staj imkanlarının eksikliğini vurguluyor.
Türkiye dahil birçok ülkede gözlemlenen bu “diploma enflasyonu”, eğitim sistemini evrilmeye zorluyor. Üniversiteler finansal bir çöküş yaşamasa da, artık piyasa talebine göre kontenjan sınırlamaları ve müfredat güncellemeleri kaçınılmaz birer zorunluluk haline geliyor.
